1 marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych – ludzi, którzy po zakończeniu II wojny światowej nie złożyli broni. Dla nich wojna o wolną Polskę nie skończyła się w 1945 roku. Choć kraj formalnie odzyskał niepodległość, w rzeczywistości znalazł się pod kontrolą władz komunistycznych podporządkowanych Stalinowi. Wielu żołnierzy podziemia uznało, że ich obowiązek wobec ojczyzny trwa nadal.
W 1945 roku na ziemiach polskich działało około 350 oddziałów konspiracyjnych, liczących łącznie kilkanaście tysięcy żołnierzy. Trzon tego środowiska stanowili dawni żołnierze Armii Krajowej, która po rozwiązaniu została przekształcona najpierw w Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj, a następnie w Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” – największą organizację konspiracyjną w powojennej Polsce. W 1946 roku WiN liczył około 30 tysięcy członków, z czego ponad 2 tysiące prowadziło walkę zbrojną w oddziałach leśnych.
Obok nich działały również inne formacje niepodległościowe, m.in. Narodowe Siły Zbrojne oraz Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. Istniały też organizacje regionalne, wywodzące się ze struktur Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, jak Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza „Warta”, Eksterytorialny Okręg Wileński AK czy Eksterytorialny Okręg Lwowski AK. Powstawały również zupełnie nowe oddziały partyzanckie, m.in. Konspiracyjne Wojsko Polskie, Zgrupowanie Partyzanckie „Błyskawica” czy Samodzielny Batalion Operacyjny „Zuch”.
Działalność podziemia antykomunistycznego koncentrowała się przede wszystkim na atakach na posterunki Milicji Obywatelskiej, siedziby Urzędu Bezpieczeństwa oraz więzienia, w których przetrzymywano członków konspiracji. Podejmowano akcje odbijania więźniów, niszczenia dokumentów oraz przejmowania mienia wywożonego do Związku Radzieckiego. Była to walka nierówna – przeciw partyzantom stał aparat bezpieczeństwa wspierany przez Armię Czerwoną. Mimo odwagi i determinacji szanse na zwycięstwo były znikome. Z czasem liczba walczących malała wskutek brutalnych pacyfikacji, aresztowań oraz ogłaszanych amnestii.
Szacuje się, że w walkach zginęło około 9 tysięcy żołnierzy podziemia, a blisko 250 tysięcy osób związanych z konspiracją trafiło do więzień. Wielu bohaterów II wojny światowej zostało skazanych na śmierć w pokazowych procesach. Wśród zamordowanych znaleźli się m.in. gen. August Emil Fieldorf „Nil”, rtm. Witold Pilecki „Witold” – ochotnik do Auschwitz, czy siedemnastoletnia sanitariuszka Danuta Siedzikówna „Inka”. Ostatnim poległym partyzantem był Józef Franczak „Lalek”, zastrzelony 21 października 1963 roku.
W czasach Polski Ludowej żołnierzy podziemia określano mianem „bandytów” i „wrogów ludu”. Ich pamięć miała zostać wymazana. Dopiero po upadku komunizmu przywrócono im należne miejsce w historii, nazywając ich Żołnierzami Wyklętymi lub Niezłomnymi.
W 2011 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił dzień 1 marca Narodowym Dniem Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Data ta upamiętnia rocznicę zamordowania w 1951 roku przywódców IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.
W hołdzie tym, którzy nie pogodzili się z utratą suwerenności i do końca pozostali wierni przysiędze, 1 marca Zamek Królewski w Chęcinach zostanie podświetlony w biało-czerwonych barwach – jako symbol pamięci, wdzięczności i szacunku dla ich ofiary.
Łukasz Woś,
Centrum Informacji Turystycznej i Historycznej Gminy Chęciny
