14 lutego 1942 r. utworzona została Armia Krajowa. Była największą konspiracyjną organizacją zbrojną w okupowanej przez Niemców Europie podczas II wojny światowej. Od jej powstania mijają dziś 84 lata, a od 2025 r. rocznica tego wydarzenia jest świętem państwowym – Narodowym Dniem Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej.
II wojna światowa należy do najbardziej dramatycznych okresów w historii naszego narodu. Rozpoczęła się 1 września 1939 r. napaścią hitlerowskich Niemiec na Polskę, bez uprzedniego wypowiedzenia wojny. Krótko potem – 17 września 1939 r. na II RP spadł kolejny cios – tym razem ze wschodu, w postaci ataku Związku Radzieckiego. Zrealizowano w ten sposób założenia tajnego paktu Ribbentrop-Mołotow, między ZSRR a III Rzeszą. Polska niebędąca w stanie toczyć wojny na 2 fronty szybko znalazła się w całości pod okupacją. Pomimo porażki w kampanii wrześniowej Polacy wciąż stawiali opór najeźdźcy, poprzez długoletnią działalność konspiracyjną.
Pierwszą podziemną organizacją była Służba Zwycięstwu Polski – utworzona 27 września 1939 r. podczas oblężenia Warszawy w trakcie kampanii wrześniowej. 13 listopada 1939 r. zastąpiono ją Związkiem Walki Zbrojnej. Była ona największą polską organizacją konspiracyjną działającą w tamtym okresie, jednak oprócz niej powstało wiele innych. Sprawne działanie wymagało scalenia ich wszystkich pod jednym dowództwem.
Finalnie doszło do tego 14 lutego 1942 r., gdy na mocy rozkazu Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego utworzono Armię Krajową. Akcja scaleniowa doprowadziła do zjednoczenia ze sobą (w niektórych przypadkach częściowego) Związku Walki Zbrojnej, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych czy Narodowej Organizacji Wojskowej. W całej Europie nie było drugiej tak wielkiej organizacji podziemnej – w swoim szczycie posiadała ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy. Członków AK rekrutowano zarówno spośród zawodowych żołnierzy, jak i ochotników, tworząc coś na wzór pospolitego ruszenia
Działania prowadzone przez Armie Krajową były nie tylko prowadzone na ogromną skalę, ale i bardzo zróżnicowane. Zakres ich działalności obejmował prowadzenie wywiadu i kontrwywiadu, łączność kurierską i radiową, propagandę niepodległościową, dywersję, szkolenie kadr, pozyskiwanie broni i produkcję środków walki. Jednak głównym celem Polskiego Państwa Podziemnego, którego zbrojnym ramieniem była AK, była akcja „Burza”. Plan ten zakładał zorganizowanie powszechnego powstania zbrojnego, które swoim zasięgiem ogarnęłoby cały obszar II RP.
Armia Krajowa podejmowała również działania na rzecz jeńców wojennych, a także osób przetrzymywanych w obozach koncentracyjnych, pracy przymusowej czy obozach zagłady. Szczególne zasługi w tym zakresie oddał ojczyźnie rotmistrz Witold Pilecki, który dobrowolnie dał się złapać, po czym trafił do Auschwitz-Birkenau. Jego celem było zbudowanie siatki konspiracyjnej i zdobycia szczegółowych informacji o funkcjonowaniu obozu oraz dokumentowania zbrodni popełnianych na więźniach. Stworzył tu także system samopomocy, umożliwiający m.in. zdobywanie pożywienia i leków dla innych więźniów. Po wypełnieniu misji udało mu się uciec z obozu w nocy z 26/27 kwietnia 1943 r.
Armia Krajowa prowadziła również działania zbrojno-dywersyjne. Kierownictwo Dywersji Kwatery Głównej Armii Krajowej, zwane potocznie Kedywem, organizowało akcje likwidacyjne przeciwko zdrajcom ojczyzny i konfidentom. Wykonywano wyroki również na głównych oprawcach Polaków – np. na dowódcy SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie Franzu Kutschera, który został zlikwidowany 1 lutego 1944 r. Liczbę akcji zbrojno-dywersyjnych wykonanych przez AK szacuje się na ponad 110 tys.
Największą operacją militarną było powstanie warszawskie. Wybuchło 1 sierpnia 1944 r. i trwało do 3 października 1944 r. Zakończyło się niestety klęską ze względu na ogromna przewagę żołnierzy niemieckich, ale również przez brak pomocy ze strony Armii Czerwonej, której wojska zatrzymały ofensywę na linii Wisły i stamtąd bezczynnie obserwowały niszczenie Warszawy przez Niemców.
AK działała również na terenie kielecczyzny, w tym także w okolicach Chęcin, podlegając w strukturze terenowej Armii Krajowej Okręgowi Radom-Kielce. Jedną z najbardziej brawurowych akcji przeprowadził Pluton II pod dowództwem kaprala Józefa Domagały, ps. „Wilk” w okolicach Czerwonej Góry. Rozbrojono wówczas niemiecki oddział i zlikwidowano kilku wyższych oficerów i żandarmów. Ponadto partyzanci zdobyli cenne mapy i listę osób, przeznaczonych do aresztowań, dzięki czemu uniknięto zatrzymania wielu mieszkańców okolicy.
Żołnierze Armii Krajowej wykazali się ogromną odwagą i determinacją w czasie II wojny światowej. Zostali zapamiętani jako bohaterowie i symbol walki o wolność ojczyny. Z okazji 84 rocznicy utworzenia AK Gmina Chęciny podświetli Zamek Królewski w narodowych, biało-czerwonych barwach.
Łukasz Woś,
Centrum Informacji Turystycznej i Historycznej w Chęcinach
