22 stycznia 1863 r. wybuchło powstanie styczniowe – największy i najdłużej trwający spośród wszystkich polskich zrywów niepodległościowych z okresu zaborów. Od jego rozpoczęcia mijają dziś 163 lata.
Powodem powstania był coraz bardziej nasilający się ucisk polskiej ludności przez zaborcze władze rosyjskie. Wybuch powstania poprzedziły patriotyczne manifestacje, które były brutalnie tłumione przez zaborcę. Szczególnie dobitnym przykładem tego były wydarzenia z 8 kwietnia 1861 r., kiedy to w Warszawie na Placu Zamkowym zginęło ponad 100 osób. W końcu zdecydowano się przenieść miejsca uroczystości do kościołów, jednak z tym także władze carskie postanowiły walczyć – 14 października wprowadzono stan wojenny. Następnego dnia aresztowano 1,5 tysiąca uczestników nabożeństwa z okazji rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki.
Ostatecznie tym co przesądziło o wybuchu insurekcji było ogłoszenie branki do wojska. W poprzednich latach wybór wcielonych do wojska odbywał się poprzez losowanie, tym razem jednak objęto poborem wszystkie młode osoby, które znalazły się na liście podejrzewanych o działania konspiracyjne. Miało to zmniejszyć liczbę potencjalnych powstańców i w konsekwencji uniemożliwić zorganizowanie powstania. Działania te przyniosły jednak skutek odwrotny do zamierzonego, przyspieszając jego początek. 22 stycznia 1863 r. Centralny Komitet Narodowy wydał Manifest ogłaszający powstanie i ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym. Insurekcja ogarnęła tereny Królestwa Kongresowego, a następnie rozniosła się na dawne ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego i wschodni obszar Korony.
Od początku problemem w starciach zbrojnych była ogromna dysproporcja sił na korzyść carskiej armii. O ile w ciągu całego powstania wzięło w nim udział nawet 200 tys. osób, tak jednocześnie walczyć mogło nie więcej niż 30 tys., natomiast rosyjskich żołnierzy wysłanych do stłumienia powstania początkowo było ok. 100 tys., ich liczebność stale wzrastała, w szczytowym momencie osiągając nawet 400 tys. W obliczu tak wielkiej przewagi wroga powstańcy zmuszeni byli skupić się na walce partyzanckiej.
W trakcie powstania doszło do ogromnej ilości starć zbrojnych – szacuje się, że było ich ponad 1000. Walki toczyły się również na ziemi świętokrzyskiej, gdzie swoim oddziałami dowodzili generałowie Józef Hauke-Bosak oraz Marian Lange, który 10 marca 1863 r. został obwołany dyktatorem powstania. Szczególnie ważna dla Chęcin jest I bitwa pod Małogoszczem z 24 lutego 1863 r., po której do miejskiego więzienia, mieszczącego się w budynkach zakonu franciszkanów trafiło kilkunastu więźniów.
W 1864 r. powstanie zaczęło chylić się ku upadkowi, coraz więcej powstańczych oddziałów było niszczonych, wśród nich także rozbity 2 lutego oddział gen. Hauke-Bosaka. Dodatkowo w celu zniechęcenia chłopów do udziału w powstaniu 2 marca ogłoszony został ukaz carski o ich uwłaszczeniu, co niestety przyniosło zamierzony efekt znacznie studząc ich zapał do walki. W kwietniu 1864 r. aresztowany został ostatni dyktator postania – Romuald Traugutt, a następnie 5 sierpnia stracony na Cytadeli w Warszawie. Jesienią 1864 r. powstanie ostatecznie upadło.
Konsekwencją nieudanego powstania była likwidacja Królestwa Kongresowego i włączenie jego terenów bezpośrednio w skład Imperium Rosyjskiego jako Kraj Nadwiślański, co pozbawiło Polaków resztek posiadanej autonomii. W trakcie powstania zginęło ok. 25 tys. jego uczestników, ci którzy przeżyli byli masowo zsyłanie na Syberię, a ich majątki ulegały konfiskacie. Jednak pamięć o poświęceniu i bohaterstwie powstańców przetrwała, stają się jednym z filarów kształtującej się wówczas nowoczesnej polskiej tożsamości narodowej.
22 stycznia 2026 r. w 163. rocznicę wybuchu powstania styczniowego Gmina Chęciny podświetli Zamek Królewski w Chęcinach w narodowych biało-czerwonych barwach, oddając w ten sposób hołd powstańcom walczącym o wolność Ojczyzny.
